Dienstag, 13. Juni 2017

Li Ser Jiyanê Çend Gotin!



Demek dirêj e min dîsa rojaneya xwe bê xwedî hișt. Derî lê ve nekir û ên hatin nîvandariyê bi îkrama tasek av jî rê nekir. Tasek av?! Çiqas jî rehet, mîna tiștek bê qîmet tê gotin û dîtin. Di jiyana me de pir tiștên wusa bi qîmet û buhagiran hene ku em qet hay jê nînin. Ji me re mîna ku qet tune bin tên dîtin. Dema li ser wan tiștan hat axaftin dibe ku em pir tiștên balkêș bînin ziman. Lê aliyê din de bi hal û hereketên xwe, mîna nezan, wek tiștên bêqîmet dibînin û jê re kardikevin.

Zanîn bi serê xwe mirovan nagihîne qonaxeke. Mirov çiqas bizane jî hewciya ceribandina zanîn û agahiyên xwe ne.  Ji zanîna bi jiyanê re hatiye ceribandin re tecrûbe tê gotin. Lewma hatiye gotin ku „Musîbetek ji hezar nesîhetê çêtir e“. Bi nesîhetan mirov agahiyên nazarî/teorik digire, lê bi musîbetan mirov dibe xwediyê agahiyên tecrûbî. Tecrûbe wer zû zû nayê jibîrkirin û hișê mirov de cîhen qeyîm hildigirin, ji mirovan re dibin rêber.

Di vî warî de gotinek din ê balkêș jî „her tișt bi zidê xwe payîdar e“. Mirov hinî tiștên di bên destên wî da ne dibe. Bi demê re ew tișta ji wî re dibe mîna tiștek ketûber/alelade. Ji bo carek din pêhesandina buhagiraniya wî tiștî lazime ku ew tișta di bin destê wî de derbikeve. Heta ew tișta di bin destê wî da ye jê îstifade dike. Lê ew îstifada ji wî re mîna tiștekî alelade tê dîtin. Kengê ew tișt holê ra bû jê îstifadekirin jî holê ra dibe. Wê demê tunebûna wî xwe zêdetir așkere dike.

Em dîsan bizivirin gotina tasek av. Nizanim hûn qet ji tiyan re biheciyan, zimanê we bi ezmanê devê we re zeliqî, qirika we weqas zuha bû ku we êdî nekarî xaziya xwe jî daqulînin? Bi gotinek din xazî di devê we de nema ku daquloka xwe jî bilivînin? Wê demê ji bo we tasek av dibe mîna dermana ku we ji mirinê bifitilîne û hûn hayjêya buhagiraniya wê dibin.

An jî li ber sedemek bijișkî pișika we bi hevre zeliqî, nefes girtin ji bo we bû zor zehmet. Nefes girtin mîna hebûn û nebûnê ji we re bû girîng. Sanîye ji we re bûn deqqe, deqqe jî bûn saet. Dem sekinî, nefes we çîk bû û mirin li ber çavên we re hat û çû. Nefes kișandin û dayîn mîna derzî jan da we?!

Di demên wusayên teng de tiștên buhagiranên ku hebûn û tunebûna wan em bêhayjêne ji me re dibin așîkar. Bi van herdu mînakan min xwest ku bala we bikișînim li ser nîmetên rojaneyên di jiyana mirov de. Di jiyana her mirovekî de hîn bê hesab tiștên wusa yên buhagiran hene. Jê hayjênebûn ji bona mirov mîna tunebûna wan were qebûlkirin jî ew bi xwe hene û çavkaniya jiyanê ne.

Mirov carna xwe pir bi hêz û qudret dibîne. Ji xwê bawere ku çiyayekê bilind bike û bide li ser ên din. Lê nizane ku hemu quweta wî girêdayiyê nefesek bi sihhet û qultik ava zelal ve ye. Loma mezinên me gotine „Di navbera jiyan û mirinê de nefesek heye.“ Bi vê gotinê her çiqas îhtimala nêzikbûna mirinê were fêmkirin jî, ger buhagirina nefes girtinê neyê pașçavkirin. Di vî warî de hîn pir gotinên din ên bi wate jî hene. Yek ji wan va gotina ku dapîra min a rehmetî pir caran dihanî ziman e: „Kengê mirov mir dibe qûnzêrin.“ Em pir caran hajiya hebûn û tunebûna kesên derûdora xwe nînin. Hebûna wan ji bo me bi xwe re pir êrinî û nêrinîyan tîne. Em pir caran zêdetir nêrinêyên wan dibînin. Wexta ji me dûrketin êriniyên wan holê radibin. Wê çaxê em bi rastî ji wan dihesin.

Jiyan bi hemû êrinî û nêriniyên xwe didome. Hewciye ku mirov jê re babikeve. Ji jiyanê dest nayê berdan. Mirov heta ku nefes digre û dide bi jiyanê ve girêdayî ye. Bi rastî jiyan bi xwe mîna hevldanek cambazekî li ser bend ve dilihîziye. Jiberku nekeve mecbûre xwe biparêze. Ango jiyan berxwedan e.

Mirov pir caran pir tiștan li ber xwe re tîne û dibe. Ew xisletek însan e. Bixweze jî nexweze jî ger ji xwe re meșgûliyetekê karbixe. Bê meșgûlîyetî dibe ku ji mirov re bibe mușkîlat. Mirov her çiqas bi dilûcan bidû jiyanek bê mușkilat be jî, bi tecrûbî sabîte ku jiyan bê mușkilat nabe. Di demên kin de jiyanek bêmușkilat ji mirov re pêvist e. Lê demên dirêj de mușkilatî/pirsgirek ji bo hewldana jiyanê pêvist dibe. Ji wan re hewldan mirov dike xwedî tecrûbe. Bi wan tecrûbeyan mirov xwe dikemilîne, șașitiyên xwe dihese, ji bo serrastkirina wan hewldide û ji xwe re armancên/hedefên nû tayîn dike. Ango pirsgirek ji bo jiyanek devrûdayîm girîng e. Bawerbin ku pirsgirêka kesên bêpirsgirêk tunebûna pirgirêka wan e.

Pir tișt hene ku di aliyê mirovan de curecur tên qebûlkirin û gor wan qebûliyan tên temașekirin. Rastiya wî tiștî çiqas ji nêzikî qebûliya mirov bibe weqas dîtin û nêrînên wî di cîh de dibin, çiqas jî ji rastiyê dûrbe weqas jî șașitî derdikevin holê. Lê dîsa jî ger neyê jibîrkirin ku rewșa derûnî jî ji bona pêhesiyabûn û pênehesiyabûna mirov xwedî rolek girîng e. Lewmaye ku Mevlana Celaledînê Rûmî dibêje ku: „Mirov çer temașe kir wer dibîne, baș temașe bikin ku baș bibînin.“

Dema mirov bikare bibe zarokê dema xwe, dikare xwe ji pir mușkîlatan jî azad bike. Lê alîyê din de jî ji xwe re pir mușkîlatan peyda dike. Dema mirov bi nêrînek materyalîst lê nêrî, dikare bibêje ku di dawî yê de mirov dîsan xwedî pir mușkîlatan e. Wê demê tiștek nehatiye guhartin, tenê mușkîlat bi xwe hatine guhertin. Bi dîtinek serkî va rast e. Lê di jiyanê de dîtinên wusa mirov pir caran dixapînin, ji bona dîtin û têgihandina tiștan dibin çeperên li ber çavên mirov. Mirov di jîyana xwe de bi tiștên wusa yên serkî re weqas zêde kardikeve ku bê hemla xwe tê dorpeçkirin û hêdî hêdî tê fetisandin. Lewmaye ku ger mirov xwe li nêrînên rojane re bernede û hetan ji dest tê ji xwe re karbikeve, xwe bibîne û bipîve.

Stuttgart, 09.06.2017, Ênî

Mittwoch, 12. April 2017

Beza Me Ji Bo Çiye?



Mirov carekî tê serê erdê û jiyanekê dije. Dema nefesa xwe ya dawî da, êdî jiyana serê erdê qedandiye. Va wusa bê zanîn jî di pêvajoya jiyanê de pir caran wusa nayê tevgerandin, dîtin û têgihandin. Mirov pir caran haydarê tevger û kirinên xwe yên rojane nîne. Pir tișt bi dubarekirina rojane de bûne xû. Mirov êdî wan tiștan bê raman tîne cîh. Mirovên wusa xwe teslîmî herikandina demê kirine, mîna qirșûqala li ser ava çemê bi șîp serûbin dibin, çep û rast kendalan dikevin.  Lê çem tenê șîp nîn e, gol û rawestandin jî hene. Hetan șîp hukim dike mirov firsendê nabîne ku derûdora xwe bimêze, binêre û bifikire. Kengê sikunet pêșket firsend dikeve dest mirov.
Lê jiyan yeknesak nîne. Ew jî mîna avên herikî li pir merhalan ve derbaz dibe. Carna mirov bi lezûbez e. Nikare bala xwe bide li ser bûyerên derûdora xwe, tenê bi xwe re meșgul e. Carna jî çav li ser bûyerên derûdorêne ku gor wan xwe eyar bike, ji wan firsendan hilbigire. Mirov carna bi xwe dibe sedema afirandina firsendan, carna jî dibe sedema jiholêrakirina firsendan. Lê ji firsendan îstifade kirin û nekirin jî meziyetek e. Ji bo ku mirov bikare ji firsendan îstifade bike divê amade û bi tedarîk be. Tu tișt di carekî de dernakeve holê û tu tișt di jî carekî de wenda nabe. Dema mirov di vî warî de hinekî bihizire dibîne ku tu tișt badîhewa nîn e. Nedîtina tiștekî nayê maneya tunebûna wî û dîtina wî jî nayê maneya berdewambûna wî. Her tișt di cîh û wexta xwe de manedar e. Mirovên zana û bi tecrûbe lez nakin, dema xwe dipên. Dizanin ku di cîh û dema xwe de her tișt derdikeve ortê û wenda dibe. Derketina tiștekî wî nake tiștekî daîmî û wendabûna wî jî nayê maneya tunebûna wî. Di dawîyê de her tișt dizivire li ser kok û rîçika xwe. Ya herî girîng bi vê zivirandinê re amadebûn e.
Di warê amadebûnê de ya herî watedar îstiqamet e. Îstiqamet tayînkirina berê mirov e. Roj li bervî șevê, șev jî li bervî rojê diherike. Ne roj tenê xwediyê nîmetan, ne jî șev tenê xwediyê kulfetan e. Tu tișt bi yekalî nîne. Her tișt xwedî nîmet û kulfetên xwe ne. Jiyana li serê erdê bi nîmet û kulfetên xwe watedar û ava ye. Bê kulfet mirov ji nîmetan nahese û bê nîmet jî kulfetan nahese. Lewma tê gotin ku „Li serê erdê her tișt bi zidê xwe qaîm e.“ Zid nebe mirov pir tiștan nahese, mirov dikare bibêje ku mirov bi xwe jî nahese. Lê hebûna zidiyê bi serê xwe ji bo pêhesandinê têra mirov nake. Divê mirov ji bona pêhesandinê hevlbide, îstiqameta xwe tayîn bike û li ser wê pêvajoyê keda xwe rê bike. Ango xwe amade bike. Mirov ji ditîna tiștekî re amade nebû nikare bibîne. Tecrûbeyên jiyanê dane nîșandin ku em bi salan hayjêbûna pir tiștên ber çavên xwe nebûne û me ew neditîne. Ji bona ferkkirin û dîtina tiștekî divê ku mirov hewcedar be û bala xwe bide li ser. Mirov nikare her tiștên ku derdûdora wî re diqewimin bihese û bibîne. Mecbûre ku ji xwe re hinek filtreyan/parzûnan ava bike û xwe li hember lehiya/lasera agahiyan biparêze, li gor xwe dunyayekê damezrîne.
Li gor dunyaya mirov agahî û pêvendiyên wî derdikevin holê. Li gor wan jî dunya wî xwe diguherîne. Di vî warî de dixwezim bala we bikșînim li ser mînaka reklamê. Em dibînin ku hemû marqa û fîrmayên bi navûdeng her roj ji bo reklamên xwe bi pêșan peran xerc dikin. Hûn nabêjim çima? Ew bi wan reklaman dixwezin miștêriyên xwe li ser wê pêvajo û îstîqameta ku li ser in qeyîm bigirin û bala kesên din jî bikișînin li ser vê îstiqametê. Ev dizanin ku bi vî avayê dikarin hêza xwe biparêzin. Bi gotinek din, mirovên ku bala xwe didin reklamên wan ji bona wan dibin çavkaniya berdewamiya hêzên wan. Hêzdar bi vê șiweyê karên xwe tînin cîh. Hewceye ku mirov jî ji xwe xwedî derbikeve û berpirsîyariya xwe bizane. Gotin û kirinên xwe bide ber hev, hetan ku ji dest tê dijiya navbera gotin û kirinên xwe holê ra bike ku ji xwe re nekeve çewtiyê.
Di tu demekê de mirov qasî roja îroj nehatiye dorpeçkirin. Îcat û alavên teknîkî bêhed û bêhesab îmkan derxistin pêșiya mirov. Di demên buhirî de destxistina îmkanan bi zehmet bû, di demên rojane de hilbijartin û ji bo qerardayîna îmkanan zehmetî derketiye pêș. Divê mirov hed û sinirên xwe bizanibe ku ji îmkanên li ber destên xwe îstifade bike, ji bona hewceyên xwe ji destxistina îmkanên nû re karbikeve. Di vî warî de nezanî û nașitî dikare pir pirsgirêkan derbixe pêșiya mirov. Dema em li ser pirsgirêkên mirovên nûjen mijûl dibin, dibînin ku mușkîlata herî mezin bêtetmînî/têrnebûnî ye. Di demên berê de „çavtêrî“ xisletek bașî mirovahiyê bû. Di van rojên nûjen de „çavtêrî“ mîna kêmasiyek tê dîtin. Di demên berê de pirsgireka herî mezin „neçarî“ bû, di wê dema nûjen de pirsgirêka herî mezin „mehrûmî“ ye.
Em di demek wusa de dijin mecbûrin ku ji xwe xwedî derbikevin û bi berpirsyarên xwe bihesin. Dema mirov di vî warî de li ser îstiqameta hișyarî/bîryarî yê de hevlnede pir rehet dikare were girêdan û dorpeçkirin. Hêzdarên rojane bi îmkanên teknîkî di her alî ve dixwezin mirovan ji gor daxwezin xwe bidin girêdayî. Va girêdayîya nûjen mîna dema berê bi zor û tehekkumek așîkar nîne, bi zêdetir liberalîkirinek derîhiș e. Pir tiștên ku ji bona jiyanek serbûxwe û azad nehevce/nepêvist mîna tiștên zerûrî di derhișê mirov de tên cîhkirin û li tên qebûlkirin. Di vî warî de serketina hêzdaran pir kesan ji mirovatiyê derdixe û dike çoyên destên hêzdaran. Çewtiya mirovên rojane yên herî mezin li vir de xwe nîșan dide. Mirov her dem bi bez û lez di nava çembera hêzdaran de dibeze. Êdî ji bona pêhesandina ji xwe tu wext û çare namîne, bezek bê armanc û beyhûde mirovan dixe di nav çalakiyên bê ser û bê bin. Ji mirov re wext û hêz namîne ku xwe binêre û bêt ser hișê xwe.
Ji bona azadbûne hewceye ku em xwe ji bo demekê ji vê beza bêwate azad bikin û bihizirin. Rewș û halên xwe li ber çavan re derbaz bikin. Zêdetiyên xwe yên bêhevce li ser xwe biavêjin ku kêmasiyên xwe yên zerûri bihesin.
Gor dîtina min divê ku her kes ji xwe bipirse ku: Ez bi rastî hevcîdarê çi me? Van lez û bezên min ji bo çine?

Stuttgart, 11.04.2017, sêșem.

Mittwoch, 19. Oktober 2016

Bîhna gulê di destên yên ku gul didin de dimîne!

Dema mirov tarîxa di binê nivisê binêre pê dihese ku ew nivis li vir 13 sal pêşt ve hatiye tercume kirin. Di navbera van 13 salan de karketina min a ji zimanê kurdî re ez di vî warî de gelek pêştve xistime. Min nivis carek din serrast kir. Heyan ji dest min hat nexwest peyîvan biguherînim. Min zêdetir di alîyê gramatîk/rêziman de serrast kir. Hinek beyîv yên ku em di herema Oxî ya Depê de kartînin in. Ji bona dershildanê çîrokek balkêş e. Hêvîdarim ku hûn jî jê îstifade bikin.

Hesen Polat, Stuttgart, 19.10.2016, çarşem.


Bi salan pêşt ve li Çînê bi navê „Lî-Lî“ geçek dizewice û tev mêr û xwesîya xwe di malekê de dije. Lê di demek kin de fem dike ku bi xwesiyê re di malekê de idare kirin pir zehmet e.
Şexsîyeta herdûyan ne mîna hev e. Va jî pir caran dibe sedema pevçûna wan û li gor edetên Çînî  ne tiştekê baş e û li der û dorê baş nayê nêrandin. Çend mehan şu ve sedema pevçûna pûk û xwesîyê mal ji bona wê û mêrê wê dibe mîna cehennem/doje.
Jina ciwan êdi yeqîn tîne ku tiştek bê kirinê û yekser tere cem hevalekî berê yên bavê xwe ku ew biharat/nebat firoş e û derdê xwe jê re dibêje. Zilamê kal ji bona wê bi nebatan tiştekê hazir dike û dibêje ku ger ew ji vanî sê mehan her roj kêm bi kêm têxe di nav xarina xwesîya xwe ya ku ew ji wê re çê dike.
Axû ger kêm bi kêm were dayîn kes pê nehese ku bûkê ew kuştîye. Mêrikê kal dibêje ku xwesîya xwe re pir baş tevbigere û jê re xwerinên xweş çê bike ku mêrê te û tu kesên din ji te nekevin şuphê.
Lî-Lî bi dilxweşî wedigere malê û gotinên mêrikê gal wusa tîne cîh. Her roj xwerinên herî baş çê dike û axûyê kêm bi kêm dixe di nav xwarina xwesîya xwe. Ji ber ku kes ji wê şuphe neke jê wê re pir baş tevdigere. Di demekê şu ve xwesîya wê jî xwe pir diguherine û ji wê re mîna keça xwe tevdigere. Di malê de êdî rewşa aşîtiyê cîh girtiye.
Jina ciwan îcar xwe di bin barek giran de hîs dike. Bi rewşek poşmanî dikeve rê ya dukana biharat firoş û jî bona pakkirina axuya wê heyan niha daye xwesîya xwe çêkirina îksîrekê jê dixweze. Êdî ew naxweze jina pîr bimire.
Mêrikê kal mêze Lî-Lî ya hember wî bi çavên gîrî dipeyîvî dike, bi dengekî bilind dikene û dibêje: „Lî-Lî ya hêja, ew tiştên min ji te re amade kiribûn tenê vîtamîn bûn. Divê ku te bi wan tenê quwwet/hêz daye xwesîya xwe. Axûya rast ya di mêjoyê te de bû. Herçî tu ji wê re baş tevgeriyayî ew belav bû û hezkirinê cîhê wê girt. Bi vê torê hûn bûn mîna dê û qîz.“
Gotinek kevn a pêşiyên Çînî wusa dibêje: „Bîhna gulê di destên yên ku gul didin de dimîne. Însanê tên hezkirin yên ku însanan hez dikin in.“

Ji tirkî: Hesen Polat
03.09.2003


Donnerstag, 29. September 2016

Romana Bi Navê „Nûrheyata Licî“

Li vir çend rojan pêșt ve min dest xwendina romana birêz Lokman Polat ya bi navê „Nûrheyata Licî“ kir û di demek kin de qedand.
Kitêba di dest min da ye çapa yekemîn a ku di sala 2005 de li Stembolê alîyê weșana Helwest – Doz hatiye weșandin e. Birêz Lokman Polat di alîyên xwendewanên bi kurdî dixwînin ve niviskarekî nas e. Bi makele, șirove, roman û çîrokên xwe di nav niviskarên bi kurdî nivisandin de tê zanîn. Di rûpela yekemînde kitêb bi peyva „kurteroman“ tê pêșkeșkirin. Bi rastî jî roman kurteromanek e, 86 rûpel û 14 bêșan pêk tê.
Di pêșt de dixwezim kurtayî di derheqê romanê de hinek agahîyan binivsînim. Dû re jî li ser romana „Nûrheyata Licî“ hinek nêrîn û rexneyên xwe pêșkeșî xwendewanan bikim.
Roman beșekê edebîyatê/wêjeyê ye. Di romanê de niviskar bûyerên dûvdirêj bi avayakî rastîn û berfireh pêșkeșî xwendewanan dike.
Niviskarin romanan mîna ku pir caran tê qebûlkirin kesên kû tenê mijûl bibin û li ber xwe de li hev bînin nînin. Ger zêdetir bixwînin û lêkolînan bikin ku bi nivisên xwe li ser bikevin.  Dû re dikarin tiștên ku li ber xwe re tînin bi xeyalên xwe bineqșînin û vebêjin. Bi vegotinên xwe romanker xislet û nișêtên kesên ku di romanê de derbaz dibin, civata kû ew di tê de dijin û cîhên ku ew bûyer li wir deqewimin bi avayekî edebî tîne ziman. Ango di romanê de jiyan, cîh û xweza bi pênûsa romanker tê tevîrkirin.
Mijara romanê çiqas zêdetir bi șikl û xisletên însan bên xemilandin, weqas zêdetir xwendewan di romanê de xwe û derûdora xwe dibînin û jê îstifade dikin. Wê demê jî zêdetir roman dikare serbikeve û di saya romanê de xwendewan dikarin bi nêrînên gerdûnî bûyeran binêrin. Mijara romanê dikare hemû mijarên rastînên di jiyanê de bibin. Romanker dikare wan bûyerên romanê bi xeyalên xwe bineqșîne û șiklekî efsanevî di romanên xwe de bihewîne.
Li ser cureyên romanê curecur nêrîn hene. Di teqsîmkirina romanan de behsa sê cureyên romanê yên bingehîn tên kirin.[1] Romanên destanwarî (epîk), romanên dilșewat (dramatîk) û romanên coșdar (lîrîk). Gor rêbazên edebî û mijarên romanan dikarin hîn pir teqsîmkirinên din jî bên kirin. Lê mijara nivisê va nîne. Di wîkîpedîa kurdî beșa romanê de agahdarîyên balkêș hene. Kesên ku bixwezin dikarin xwe li wir agahdar bikin.
Gor dîtina min birêz Lokman xwestîye ku hersê cureyên romanê yên bingehîn di romana xwe de li nik hev teqdîmî xwendewanan bike. Va hildana wî carna mîna xurtîyek carna jî mîna kêmasîyek romanê tê hîskirin.
Bingehîya mijara romanê li ser destpêka dîroka di navbera kurd û tirkan de ye. Lokman Polat hinek lêkolînên dîrokî bi çîrokên xeyalî ên di nav gel de hîn jî tên gotin xemilandîye û romana xwe nivisandîye. Di hinek beșan de carna hinek navbir bên hîskirin jî mijar bi ustatî hatîye hunandin.
Ji kesên ku dixwezin bi kurdî dest bi xwendina romanan bikin re romanek balkêș e.


Stuttgart, 29.09.2016, pêncșem.

[1] https://ku.wikipedia.org/wiki/Roman

Dienstag, 2. August 2016

Jîyandarî/Candarî

Li vir çend salan pêșt ve li ber derîyê mala apê xwe rûniștîbûm. Herdû darên tûyê tirîca tava serê sibê di nav pelên xwe de dibiriqandin. Çûkên li ser gulîyên/șaxên daran bi viçviçên xwe bêdengîya li ber malê re reqs dikirin. Pisînga malê li paș koka darê xwe pûm kiribû li nêçîra xwe dipa. Min xwe berdabû di binê bîra xeyalan. Nizanim di ramanên min de çi derbaz dibûn. Bi silava apê xwe hevceniqîyam. Hewceniqandin șiklekê tirsê ye, ango hevceniqandin tirs e. Ma mirov çima li ber derê xwe an jî xismên xwe bitirse?
Di derheqê hestên/hîssên mirovan de curecur tișt tên gotin û ewê hîn werin gotin. Lê dîsa jî hemu gotin nikarin têra mirovan bikin. Di dawîyê de dîsa kêmasîyek tê hîskirin. Va jî nîșan dide ku di jîyana serê erdê de tu car di demek dirêj de ji her tiștî razîbûn mumkîn nine û nabe. Di liva jîyanê de bi tiștên ku mirov xwe xwedî dihesibîne nerazîbûn hozdayîna yekemîn e, ango pêla yekemîna ji bo hereketa destpêkek nû ye. Nerazîbûn mirovan bi dû dîtin û destxistina tiștên nû dixe. Ango va daxwezîya dibe çavkanîya destpêka hereketa jîyana mirov.
Di destpêka însanîyetê de heyan îroj her dem hatîye pirskirin ku jîyan çîye? Gor bawerî, nêrîn û dîtinên mirovan curecur bersiv hatine dayîn. Va hemu bersivên ku heta niha hatine dayîn ma çira nikarin têra mirovan bikin? Va pirsa bi xwe nîșan dide ku jîyan mîna çemek gur ê herikîye. Her kesên ku li ber çem re derbaz dibin û lê dinêrin, jê îstifade dikin an jî nakin gor tecrûbeyên xwe di derheqê wî de tiștekî dibêjin. Di dawîyê de derdikeve holê ku her bersiv xwedî rastîyekê be jî tu bersiv nikare têra salixdayîna çem bike. Curecur bersiv derdikevin holê. Û her bersiv di demekî șuve dibe sedema pirsek nû.
Mixapin bi peyîva jîyan bi xwe hîn pirsên nû derdikevin holê. Çi dijî û çi najî? Ferqa di navbera jîyana însan û mexluqên/afirandinên din de çine? Tenê însan û heywan jîyandarin/candarin, an mirov dikare hemû tiștên șîn dibin re jî bibêje jîyandar? Jîyandarên em pê nizanin miheqqeq hene, lê jîyandarên ku em pê nahesin jî hene an na? û hwd. Dû re peyva șiûr derdikeve pêș mirov. Mirovê bi șiûr û yên bê șiûr, derîhiș, bi aqil bûn û bê aqil bûn, zanîn û nezan, berpirsyar û neberpirsyar…
Di derheqê destpêkirina jîyanê bigirin heta ji dawîhatina jîyanê hîn pir pirsên din însanan meșkûl dikin. Di van rojên nûjen de ji dîya xwe bûyînê heta mirinê re jîyan tê gotin. Di hinek bawerîyan de jîyan bi dolgirtina di rehma dayîkê de dest pê dike. Mirin dawîya jîyana li serê erdê bê qebûlkirin jî bawerîya jîyana bi dû mirinê, ango di axretê de jî tiștekî nû nine. Temenê mirov bimre jî ruhê mirov berdewam e. Va mînakana jî nîșan didin ku mijar weqas asan nine.
Însan mexlûqêkî pir aloz[1] e, mîna bîrek bê bin e. Her ku dije û tecrûbeyan hildigire di derheqê bêbinîya jîyanê de zêdetir îqna dibe. Her car a ku werisê xwe berdide binê bîrê dibîne ku weris kin e, dikșîne jor. Bi rojan rîsê xwe dimûyê, carek din werisê xwe vedigire û dirêj dike. Carek din berdide binê bîr e. Û her car dîsa șahîdê kêmasîyek din dibe. Jîyan wusa ye. Mîna ava herikî ji xwe re rêyekê dibîne. Kengê êdî ji bo herikandinê rê nedît û sekinî, an zah dibe an jî hêdî hêdî dixeripe. Herikandin avê pak dike û pak dihêle. Di jîyana mirov de bi tiștekî re karketin jî wusa ye. Heta ku mirov bi tiștekî re kardikeve bi hereket e. Jîyan li ber mirov mîna ava herikî bi hereket e, avisê jîyanê ye. Her gav jê re dibe mizgîna peyama destpêkên nû. Jîjan ji xwe re jîyanê tîne, ango jîyan jîyanê dizayîne. Va rêzên helbestê[2] jî xeberdayîna vê heqîqeta jîyanê ne:
„Sekinandin çare nine mirin e
Leza min heye, roja xwe dipêm”
Lez û roja xwe payandin dijî hev bixûyên jî nișitên jîyanê ne. Jîyan li ser tiștên wusayên dijî hev avaye û didome.
Em dizanin ku girsê piçûkê tiștên madî re atom tê gotin. Demek dirêj hat qebûl kirin ku atom nayê parçekirin. Bi pêșveketina îlmê fizîkê hat tesbîtkirin ku atom bi elektronên negatîf (–) û bi protonên pozitîf (+) girêdayînê hev e û bi hêzek pir qeyîm hevûdin dikșînin. Du tiștên dijî hev, ango – û + tên ba hev û dibin sedema hebûna tiștên madî/berçavî. Dema – û + ên atomê ji hev bên qetandin, ango atom bê parçekirin enerjîyek mezin derdikeve holê. Enerjî, ango jîyan!?... Bi vê nêrînê mirov dikare bibêje ku „her tișt jîyandar e.“ Mirov carna pê dihese ku sinor ra dibin, her tișt dibe yek.
Dema sinor ra bûn sehekên mirov tên girêdan. Miron di alîyekî de bidû bêsinortîyê dikeve, di alîyê din de jî bêsinortî mirov mirovatîyê derdixe, dîn û gêj dike.

Stuttgart, 29.07.2016

[1] Ji bo baștir fêmkirina mijarê hûn dikarin vê nivisê jî bîxwînin. http://rojaneya-min.blogspot.de/2012/12/insan-aloz-u-dinamik-e.html