Dienstag, 2. August 2016

Jîyandarî/Candarî

Li vir çend salan pêșt ve li ber derîyê mala apê xwe rûniștîbûm. Herdû darên tûyê tirîca tava serê sibê di nav pelên xwe de dibiriqandin. Çûkên li ser gulîyên/șaxên daran bi viçviçên xwe bêdengîya li ber malê re reqs dikirin. Pisînga malê li paș koka darê xwe pûm kiribû li nêçîra xwe dipa. Min xwe berdabû di binê bîra xeyalan. Nizanim di ramanên min de çi derbaz dibûn. Bi silava apê xwe hevceniqîyam. Hewceniqandin șiklekê tirsê ye, ango hevceniqandin tirs e. Ma mirov çima li ber derê xwe an jî xismên xwe bitirse?
Di derheqê hestên/hîssên mirovan de curecur tișt tên gotin û ewê hîn werin gotin. Lê dîsa jî hemu gotin nikarin têra mirovan bikin. Di dawîyê de dîsa kêmasîyek tê hîskirin. Va jî nîșan dide ku di jîyana serê erdê de tu car di demek dirêj de ji her tiștî razîbûn mumkîn nine û nabe. Di liva jîyanê de bi tiștên ku mirov xwe xwedî dihesibîne nerazîbûn hozdayîna yekemîn e, ango pêla yekemîna ji bo hereketa destpêkek nû ye. Nerazîbûn mirovan bi dû dîtin û destxistina tiștên nû dixe. Ango va daxwezîya dibe çavkanîya destpêka hereketa jîyana mirov.
Di destpêka însanîyetê de heyan îroj her dem hatîye pirskirin ku jîyan çîye? Gor bawerî, nêrîn û dîtinên mirovan curecur bersiv hatine dayîn. Va hemu bersivên ku heta niha hatine dayîn ma çira nikarin têra mirovan bikin? Va pirsa bi xwe nîșan dide ku jîyan mîna çemek gur ê herikîye. Her kesên ku li ber çem re derbaz dibin û lê dinêrin, jê îstifade dikin an jî nakin gor tecrûbeyên xwe di derheqê wî de tiștekî dibêjin. Di dawîyê de derdikeve holê ku her bersiv xwedî rastîyekê be jî tu bersiv nikare têra salixdayîna çem bike. Curecur bersiv derdikevin holê. Û her bersiv di demekî șuve dibe sedema pirsek nû.
Mixapin bi peyîva jîyan bi xwe hîn pirsên nû derdikevin holê. Çi dijî û çi najî? Ferqa di navbera jîyana însan û mexluqên/afirandinên din de çine? Tenê însan û heywan jîyandarin/candarin, an mirov dikare hemû tiștên șîn dibin re jî bibêje jîyandar? Jîyandarên em pê nizanin miheqqeq hene, lê jîyandarên ku em pê nahesin jî hene an na? û hwd. Dû re peyva șiûr derdikeve pêș mirov. Mirovê bi șiûr û yên bê șiûr, derîhiș, bi aqil bûn û bê aqil bûn, zanîn û nezan, berpirsyar û neberpirsyar…
Di derheqê destpêkirina jîyanê bigirin heta ji dawîhatina jîyanê hîn pir pirsên din însanan meșkûl dikin. Di van rojên nûjen de ji dîya xwe bûyînê heta mirinê re jîyan tê gotin. Di hinek bawerîyan de jîyan bi dolgirtina di rehma dayîkê de dest pê dike. Mirin dawîya jîyana li serê erdê bê qebûlkirin jî bawerîya jîyana bi dû mirinê, ango di axretê de jî tiștekî nû nine. Temenê mirov bimre jî ruhê mirov berdewam e. Va mînakana jî nîșan didin ku mijar weqas asan nine.
Însan mexlûqêkî pir aloz[1] e, mîna bîrek bê bin e. Her ku dije û tecrûbeyan hildigire di derheqê bêbinîya jîyanê de zêdetir îqna dibe. Her car a ku werisê xwe berdide binê bîrê dibîne ku weris kin e, dikșîne jor. Bi rojan rîsê xwe dimûyê, carek din werisê xwe vedigire û dirêj dike. Carek din berdide binê bîr e. Û her car dîsa șahîdê kêmasîyek din dibe. Jîyan wusa ye. Mîna ava herikî ji xwe re rêyekê dibîne. Kengê êdî ji bo herikandinê rê nedît û sekinî, an zah dibe an jî hêdî hêdî dixeripe. Herikandin avê pak dike û pak dihêle. Di jîyana mirov de bi tiștekî re karketin jî wusa ye. Heta ku mirov bi tiștekî re kardikeve bi hereket e. Jîyan li ber mirov mîna ava herikî bi hereket e, avisê jîyanê ye. Her gav jê re dibe mizgîna peyama destpêkên nû. Jîjan ji xwe re jîyanê tîne, ango jîyan jîyanê dizayîne. Va rêzên helbestê[2] jî xeberdayîna vê heqîqeta jîyanê ne:
„Sekinandin çare nine mirin e
Leza min heye, roja xwe dipêm”
Lez û roja xwe payandin dijî hev bixûyên jî nișitên jîyanê ne. Jîyan li ser tiștên wusayên dijî hev avaye û didome.
Em dizanin ku girsê piçûkê tiștên madî re atom tê gotin. Demek dirêj hat qebûl kirin ku atom nayê parçekirin. Bi pêșveketina îlmê fizîkê hat tesbîtkirin ku atom bi elektronên negatîf (–) û bi protonên pozitîf (+) girêdayînê hev e û bi hêzek pir qeyîm hevûdin dikșînin. Du tiștên dijî hev, ango – û + tên ba hev û dibin sedema hebûna tiștên madî/berçavî. Dema – û + ên atomê ji hev bên qetandin, ango atom bê parçekirin enerjîyek mezin derdikeve holê. Enerjî, ango jîyan!?... Bi vê nêrînê mirov dikare bibêje ku „her tișt jîyandar e.“ Mirov carna pê dihese ku sinor ra dibin, her tișt dibe yek.
Dema sinor ra bûn sehekên mirov tên girêdan. Miron di alîyekî de bidû bêsinortîyê dikeve, di alîyê din de jî bêsinortî mirov mirovatîyê derdixe, dîn û gêj dike.

Stuttgart, 29.07.2016

[1] Ji bo baștir fêmkirina mijarê hûn dikarin vê nivisê jî bîxwînin. http://rojaneya-min.blogspot.de/2012/12/insan-aloz-u-dinamik-e.html


Donnerstag, 14. Juli 2016

Nêrîn û Dîtin

Îroj di dilê min de tiștekî serûbin heye. Li serê sibê vir de dixwezim tê derxinim ku çîye? Lê mixapin an ez nikarim tê derxinim, an jî ew tiștê serûbun naxweze xwe așkere bike. Ma tiștê ku ji min re așkere nîne çira bi peyîva serûbin tê navkirin? Binavkirinek wusa durist e? Nizanim, dibe ku di tê de șașitî hebe.
Di hundirê min de hesteyek/hîssek mîna pilqên ava kelî li serûbin dibe heye. Loma ez jê re dibêjimm tiștî serûbin. Di jîyanê de weqas pir tișt hene ku gor nêrîn û dîtina mirov dikarin curecur bên fêmkirin. Bi serên xwe ew tiștana tenê navkirinek in. Navên wan di hizirên mirovan de pêvendîyan kardixin. Gor wan pêvendiyên di hizirên mirov de bașî û nebașî derdikevin pêș. Ew bașî û nebașî pir caran gor tecrûbe û zanînên mirovan û hewcîyên wan șiklên xwe digirin.
Ji bo ku gotinên min çewt neyên fêmkirin dixwezim mînakekê bidim. Minaka avê. Ji bo kesekî tî av jîyan e. Ji bo kesekî birçî navhevketina dil e. Ji bo kesekî mala wî li ber pêla avê ketiye malxirabî. Ji bo cotkarekî ku benda baranê ye dewlemendi û hwd. Daxweza min bi van mînakan ewe ku bi peyva serûbin mirov dikare curecur maneyan derbixe, maneyên baș û yên nebaș.
Gotinek meșhûr dibêje ku “di hereketê de bereket heye”. Bi kelîmeya serûbin zêdetir bala min diçe ser hereketê. Wê demê jî maneya baș a serûbinê xwe nîșanî min dide. Lê așîkare ku her hereket bi bereket jî nine. Ji bona bereketa hereketekê lazime ku bingehî û çarçoveya hereketê belûbin. Wê çaxê mirov dikare hereketê binêre, gor bingehî û çarçoveya wê di derheqê bașbûn û nebașbûna wê de qerara xwe bide. Her tișt bi pîvanê xweș e. Herî tiștê baș bê pîvan dikare zerarê bide mirovan, herî tiștê nebaș jî dikare bi pîvan bibe desema çêyîya mirovan. Lomaye ku di derheqê tiștan de ger mirov bi lez qerarê nede.
Nivisa xwe bi wergera çîrokek balkêșa di va rojana de bi medyaya civakî tê belav kirin berdewam bikim ku gotinên min baștir werin fêmkirin.
Bi rastî tiștek wusa qewimîye an neqewimîye ne pir girîng e. Ya giring ji vê çîrokê mirov dikarin dersên baș  hilbigirin. Momoste rojekî di sinifê de çîroka keștiya di behrê de binav dibe ji telebeyan re vedibêje.
“ Keștîya di nava behrê de di carekî de dest pê binavê dike. Herdu mêr û jin di alîyê bota canparêzê/hawarê de tên û dibînin ku tenê ji bo mirovekî cîh heye. Mêrik jina xwe cîh dihêlîne û sîyarî botê dibe. Jina wî ya ku di keștîyê de dimîne wî dimêze û jê re wusa dibêje: ...
Mamoste axaftina xwe qut dike û ji telebeyan dipirse: Gor texmîna we gotina jinê ya dawî ji mêrê xwe re got, dibe ku çibe?
Ekserîyeta zarokan dibêjin, dibe ku gotibe: “Min ji te nefret kir, nankor!”
Mamoste di koșe de telebeyekî bi serê xwe û bêdeng runiștî dibîne û ji wî jî pirs dike. Bersiva wî wusa ye: “Momoste! Gor nêrîna min gotîye ku baș miqatî zaroka me bibe!”
Momoste bi șașmayî jê pirs dike: “Te va çîroka pêștve guhdarî kiribû?”
Zarok serê xwe vedișîne û dibêje: “Na, lê dîya min pêș ku çû heqîya xwe ji bavê min re wusa gotibû.”
Momoste “bersiva te rast e” dibêje.
Keștî binav dibe, mêrik vedigere mal, keça xwe bi serê xwe mezin dike. Bi salan șuve rojaneya bavê dikeve dest keçikê. Tu nabêjî pêș derketina rêwîtiya keștiyê hatîye teșhîskirin ku jinik nexweșîyek bê çare ketiye. Zilam di wê dema zor de bi lez û bez jina xwe li ser keștîyê cîh dihêle û botê sîyar dibe.
Bav di rojaneya xwe de nivisiye ku “Min pir xwest ku bi tev te binav bibûma. Lê ji bo zaroka me mecbûr mam ku binavbûna te ya bi serê xwe temașe bikim.”
Çîrok diqede, bêdengiyek dadikeve li ser hemû zarokên di sinifê de ne.
Çîrok nîșan dide ku ger mirov di derheqê bûyeran de heman serkî nenêre û pêșdaraz nebe ku kesî neheqîyê neke.
Va rojên nûjen de her roj bi hezaran nûçe û agahîyên dijî hev tên belavkirin. Dema mirov sebr bike dibîne ku pirên wan bê ser û bê bin in. Lewma di dest de destbilindkirin û dengbilindkirin dibe ku bibe sedemên șașitîyan. Ya herî baș gor tecrûbe û agahîyên xwe yên șexsî hereket kirin e.
Hêvîdarim ku her kes gor xwe ji vê çîrokê dersan hilbigire.


Stuttgart, 14.07.2016, Pêncşem

Montag, 4. Juli 2016

Di Zaroktîya Min De Pîrozbahîya Cejnan

Mirov carna paş xwe dinêrî û xeyalan dike, bûyerên xwe ber xwe re tîne û dibe, carna hesreta rojên derbazbûyî dikşîne, carna jî ber wan rojan dikeve.
Bi rastî mirov pir caran hesreta rojên xwe yên derbazbûyî dikşîne. Ji ber ku însan bûyerên ku nedixwest bên serê wî zû bîr dike û bûyerên ku kêfa wî jê re tên her dem ber xwe re tîne û dibe, naxweze bîr bike. Belkê di vî warî de hîna pir şiroveyên din jî mirov dikane bike. Lê dîsa jî ger em bîr nekin ku di her demê de tiştên xwestî û nexwestî bi hev re derdikevin hember me. Ji wan îstifade kirin û nekirinê de hinek sedemên bi hemla me, hinekên jî derî hemla me hene. Em kirin û nekirinên xwe ji wan bûyeran para xwe digirin.
Dema ez îroj ber Komputerê runiştim pîrozkirina êdîyên zaroktîya min hatin bîra min, ji ber ku em di dawîya meha remezanê da ne û sibe êdîya/cejna remezanê ye. Misilmanin bawermend meha remezanê bi rocî/rojî derbaz kirin, hinekan pir, hinekan jî zêde xêr û bera vê mehê îstifade kir. Xwedê xêra hemû kesên bi dil Rebbê xwe re îbadet dike qebûl bike, me jî tevê !
Bi rastî di zaroktîya min de îmkanên me ber roja îroj pir kêm bûn. Ez li Kurdisatanê di gundekî piçûk de hatim dunê û heyan 12 salîyên xwe li wir mam. Dû re jî hêdî hêdî min berê xwe da rojavayê, pêşt de bajar, du re jî welat ketin navbera me. Ez çiqas jê dûr ketim. Ew weqas nêzikî min bû, di xem û xeyalên min de aj da û rîçik berda. 
Pir tiştên ku ji bona zarokên me mîna zarûret tên qebûlkirinê zaroktîya me de qet nedihatin aqlê me. Ne cêran, ne jî aletên bi cêranê ketin jîyana mirovên hemdemî di jîyana me de hebûn. Em di malbata xwe de hatin dunê û di rûnê malbata xwe de hatin qewirandin. Zimanê me yê zikmakî yê kalik û pîrikên me jî bûn. Xarin û vexarina me, dîtin û nedîtinên me jî mîna yên wan bûn. Em û qomên xwe mîna hev bûn, ji hevûdin xeriw nebûn. Dunya me rind û xiraw yek bû.  Em hemû di gundekî de di dunyakê de dijîyan, ne mîna îroj li malekê de lê her kes di dunyakê de nedijîyan. Em û xezayê/tebîatê bi hev ra bûn. Me zor hevûdin bikirina jî hîna em nebûn dijminê hevûdin. Belkê jî loma di xeyalên min de ew rojana mîna çiraya ku di tarîyê de dora xwe ronî dike diçiruske.
Di dibistanê de zimanê bîyanî ket jîyana me û hedî hêdî bû çavkanîya bîyantîya me jî. Êdî tilsima jîyana me hat herimandin. Em li wan, ew li me. Dûrketin hevûdin bê lome.
Di helbestekê de min gundê xwe wusa hanîye ziman:

Gundekê piçûk û şîrin
Kêleka Oxî ya jêrin
Karker wane deştê dikolin
Mermer kevirên erda sorin.

Ez dîsan wegerim pîrozkirina êdîyên/cejnên zaroktîya min. Qet me nedixwest ku em serê sibê zû bên hişyarkirin. Ji ber ku di gund de zarok serê sibê zû tên hişyar kirin ku dê û bavên xwe re alîkarîyê bikin, îş û karên dest wan tên bînin cîh. Mîna dewarr rastî yawanê kirin, bostan avdan, pêz berdan, golik, berx û gar çêrandin û hwd. Lê roja êdîyê di êvar de em dor mezinên xwe digerîyan ku me serê sibê zû hişyar bikin. Ew rojana ji bona me bi rastî rojên cejnê bûn.
Roja êdîyê zû em ra dibin û me desmêj/destnimêj digirt, diçûn mizgefta/camîya gund. Dû nimêj kirina êdîyê di camîyê de me zarokan destê hemû mezinên gund, wan jî çavên me maç dikirin û em nav gund belaw dibûn. Em hemû zarok mal bi mal digerîyan û me êdîya jinên malê jî pîroz dikirin ku me xelat bikin. Xelata me jî şekiren renginî yên kesk û sor û zer bûn. Me zarokan bi piranîya şekirên xwe hevûdin dipesandin. Dû re jî li ser xanîyan dilîhistin, kî ser kî bixistana şekir dida yê din.
Mezinên me jî kom bi kom û dor bi dor serî li her malbatê dixistin, helal hazir çi bihatana ser sifrê dixwarin û vedixwarin. Xwarin û vexwarinên me jî wê demê ne mîna yên îroj bûn. Her tiştên me dixwar û  vedixwar di gund de hatibûn temîn kirin. Ne mîna îroj xwarin bi tiştên sûnî dihatin çêkirinê, ne jî di şuna av û dewa Kurdistane de cola dihat vexwarin. Ez dikarim biwêjim ku di bajêr de tenê gaz, şekir, xoy û pirtuyên/kincên xwekirinê dihatin kirîn. Roja êdîyê zilfet, boranî, qilç, patîle, parxaçê hunsir, nanê sîrê, topikên dew, topikên hundir, bilxur/savar û hinek xwarinên mîna wan dihatên hazir kirin. Pirinc hîna kêm malan de dahat dîtin.
Roja êdîyê kesên ku bi rojan û mehan hevûdin xeyîdîya bûn wê rojê hev dihatin û bi kêfxweşîyê roj didoma. Dora rojê jî herkes dîsa vedigerîya îş û karên xwe.
Sibe dîsan êdîye. Hêvîdarim ku va êdîya remezanê ji bona hemû zarokên dunê, hemû kesên xêrxaz biwe sedema aşîtîyê û biratîyê, hemû mirovên serê erdê re xêr û xweşîyê bîne. Êdîya we hemû xwendewanên hêja pîroz dikim !


02ê Mijdarê 2005, Çarşem, Stuttgart/Elmanya. 

Freitag, 1. Juli 2016

Rojên Nûjen-IV

Mirov dikare ji alîyê perwerdeya zarokan ve ji li va peyîvana binêre. Gor hinek perwerkaran bi perwerdekirinê di sê salên pêșîyê de, gor hinekan jî di pênc salên pêșîyê de șiklê karektera mirov tê danîn. Di van salan de zarok zêdetir hewcîdarê paraztinê ye û tiștên der û dora xwe zêdetir hildigire. Ger bê zanîn ku di van salana de ji bo zarokan peyîv pir xwedî qîmet nînin. Tiștên ku zarok di vê demê de dibêjin bergirtinek mîna dûbarekirina papaxanan e. Va rastîya zanistî giringîya rola malbatê ya ku li ser zarokan e nîșan dide. Ango di vê demê de ne peyiv bi xwe, manedayîna peyîvê li ba zarok xwedî bandor e. Manedayîn jî gor gotin û kirinên mirov tê fêmkirin. Hal û hereketin kesên li malbatê sinora perwerdayîna zarok belu dikin, berîyê șexsîyeta wî tayîn dikin. Gotin û kirinên mirovên li mal, ferqa navbera gotin û kirinan ji zarokan didin nasandin, wan didin temașe kirin û gora wan zarok ji xwe re pîvanan hildigirin. Pêvendîyên mirovên li malê, șiklên peyîvandina van ên ji hev re, dengdayîna wan, rabûn û rûniștina wan, ken û mirûzên wan û hwd, ango hemû tiștên li malbatê ji zarok re dibe mînak û pîvan. Gor wan mînak û pivanan zarok di dinya xwe ya derûnî de șexsîyeta xwe hildide, mîzaca xwe belû dike. Gotin û kirinên rêberên zarok, ferqa di navbera wan de ji alîyê zarok ve tê hilgirtin û rengê xwe dide șexsîyeta wî.
Dema mirov bawerîya xwe bi tiștekî hanî û îkna bû îstiqameta xwe dizane. Ewê berê xwe bide xwe, ji re karbikeve , ji meseleyên xwe re mijûl bibe. Êdî çavên wî ne li tiștên dûr, tiștên ba wî ne, bi dû xeyalên mezin ketinê cîh dihêlîne û pirsgirekên xwe yên rojane re kardikeve. Dizane ku bi cîhanîna karên piçûk rêya tiștên mezin ve dibe. Ango mesafeyên mezin bi gavên piçûk tên hilgirtin. Wext û hêza xwe tehîr nake di cîh û wextê de kartîne. Bi vê șiklê jîyan domandin firsenda ji mîna xwe bûnê dide mirov.
Dema mirov xwest ku perwerdeya zarokên xwe bigre bin destên xwe, ger ew di serî de miqetî hal û hereketên xwe bibe. Mirov xwe ji șîretin xwe dûr bigre û ji zarokên xwe re șîretan bike ewê di alîyê zarokên wî ve jî neyên girtin, gotin û kirinên zarokan jî mîna yên wî hevûdin negirin, ew gotin mîna șîrpax bizivirin rûyê wî û bê tesîr bimînin. Dema mirov duristîya zarokên xwe xwest ger ew bi xwe jî durist be. Pîvana evila durustîyê yekbûna gotin û kirinan e. Dema mirov berpirsarîyên xwe bîne cîh, ewê zorokên wî jî wusa bin. Zarok mezinên xwe ji xwe re dikin mînak û gor wan ji xwe re heval û dostan peyda dikin. Mirov di malê de bi xwe çer tevbigere zarok jî wusa tevbigerin, ew wexta xwe bi çi qeydeyî derbaz bike, ew jî wusa derbaz bikin. Mirov bi xwe bi saetan li ber televîzyon û înternetê rûne û zarokên xwe re wusa mekin bibêje, durûtiyê dike. Zarok jî li hember wî bibin durû.
Wexta gotin û kirinên mezinan yek bin, gotin û kirinên zarokan jî dibin yek. Heyan mirov li gor îknabûna xwe hevldana domandina jîyanê da, tu sedem ji bona qisewetkirina wî namîne. Çewtîya rojaneya herî mezin çewtîya di navbera gotin û kirinên mirov de ye. Roja îroj mirov zêdetir li ser çevtîyên hevûdin dipîvên û dilê xwe rehet digrin.
Bi pîvanek nedurist duristî dernakeve holê. Kengê mirov bi gotin û kirinên xwe jîyanek bi durust bije, çewtîyên mirovên nedurustên der û dora wî bi xwe derbikevin holê. Hewcî namîne ku neduristîya wan bên bilêvkirin. Her kes jî gora wî/wê cîhê xwe belû dike û gora wî/wê ji xwe re mînakan hildigire.
Kesên ku guhertinên dixweze, di nefsa xwe de pêk neyîne, ewê heyan xweș e wan guhertinan nebîne.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

Dienstag, 21. Juni 2016

Rojên Nûjen-III

Tespîtkirinek di cîh de tiștekî girîng e, lê bi serê xwe pirsgirêk û nakokîyan çareser nake. Dûv tespîtkirinê ger hewldan jî hebe. Hewldan jî ger bi cîh da be. Bi piștdayîna di navbera tespîtkirek û hewldanek bi cîh de gava herî balkêș tê havitin. Di vê çarçoveyê de naxwezim bala we bikșînim ser tiștekî nû. Bilakîs tiștê ku dixwezim bala we bikșînim li ser ji berê vir de tê zanîn û her dem bûye rêya serkeftinê. Jê re isûla îknabûnê tê gotin. Lê ber çi sedeme ye nizanim, demek dirêj e ku va isûla hatîye terkkirin. Haydarim ku di va rojên me yên nûjen de peyîva îknayê zêdetir tê gotin. Carek din bala xwe bidin peyîvên “îknabûn” û “îkna kirin”ê. Hûnê pê bihesin ku ferqek girîng di navbera wan de heye.
Dixwezim li vir di derheqê hinek ferqên di navbera va herdu peyîvan de bînim ziman. Dema mirov bixweze îkna bike; berê xwe li der e, dixweze kesên derî xwe îkna bike û di jîyana wan de gor xwestina xwe guhertinan peyda bike. Bi xwe naxweze biguhere, ji bo xwe guhertinên mirovên din dixweze. Lê di îknabûnê de berê mirov bi xwe ye, bi xwe re meșkûl e û guhertina xwe ji bona xwe dixweze. Dema mirov bi vanê bihese û gor wê îstiqameta xwe tayîn bike; wî gava xwe a mezin a yekemîn a ji bona parastina xwe ya li hember dezgehê zordaran havitî ye. Gavên din li ser vê rêçê berdewamkirina jîyanê ye. Û qest jî ji mucadeleyê va ye.
Sîstem û dezgeha dinyaya dagirgeh li ser îkna kirinê hatîye avakirin. Bala xwe bidinê; sîstema perwerdeyê, medya, çalakî, berhevdan, mode, reklam hwd. Herçiqas roja îroj bi dek û dafan qebûlkirin re îkna bê gotin jî, ew îknabûn nîne. Îknabûn bi dil û can qebûlkirin, ji bona pêkhatina wê hereket kirin û xwe berpirsîyar dîtin e. Bi rastî perwerdeya rast û dirust li ser îknabûnê hatîye damezrandin. Mirov bi tiștekî îkna bû, wî qebûl dike, hildigire û gor wî hereket dike. Dema nekarî wusa hereket bike jî dilê wî dișewite, ji bo carek din dest bi amedekirinê dike. Îknabûn û hereketên mirov çiqas ji hev nêzik bin dilê mirov jî weqas rehet, weqas xwe bi bawer, peydabûna xwestinên wî jî weqas mumkîn in. Wê demê hemû tehdît û tehlûkeyê li ser rêya mirov li ber çavên wî bê tesîr dibin. Loma mirov dikare bi îknabûnê astengîyan bide alî, bêçaretîya xwe bifitile û pêșîya xwe bibîne. Wa îmkanek bin destên mirov de ye û tu kes nikare wê li dest wî bigire. Pir caran em îmkanên li bin destên xwe de piçûk dibînin û bi dû îmkanên li dûr dikevin. Va jî șașîtîyek me ya vê dema nûjen e. Bi vê șașitîya xwe em hêza xwe badîhewa dikin û xwestinên zordaran re îmkanan dar dixin.
Dema berê mirov dikarîya zav û zêçên xwe hember tiștên li gor wî bi tehlûkeh bûn biparêza. Roja îroj êdî va ne mumkîn e. Ên ku sîstema xwe li ser îkna kirinê ava kirine dikarin heyan nava mala me werin. Bi televîzyon û internetên xwe heyan nivînên me dest dirêj in. Dema em gor îknabûnê hevl bidin xwe û jîyana xwe bidomînin xwe ji wan dikarin biparêzin. Bi gotinan em nikarin hember gotinên zordarên hêzdar derbikevin. Gotinên wan xweșik, kirinên wan bi dek û daf in. Em tenê bi kirinên xwe dikarin  zav û zêç, nas û dost, der û dora xwe re bibin mînak. Dema ew bi kirinên me îknabibin û ji me pișt derkevin emê bigihên armanca xwe. Em bi hev re di bin bandora îkna kirina zordaran bifilitin. Îknabûna me li hember îkna kirina zordaran ji me re bibe parêzgeh. Wê çaxê kesên ku ji me re di tekilîyê de ne dikarin bi çavên xwe ferqa di navbera îknabûn û ikna kirinê bibînin, jê bihesin û gor wî qerera xwe bidin.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

Samstag, 11. Juni 2016

Rojên Nûjen-II

Neçarbûn tiştekî nebaş bê dîtin jî nişitekî mirov û jîyanê ye. Tu kes nikare hemu pirsgirekên xwe çareser bike, hewcîdarê kesên din e. Loma mirov hewcîdarê mirov e. Ciwakbûna însan jî ji vê hewcîdarbûnê derdikeve holê. Tu kes nikare bi serê xwe bije. Bi hev re jîyan ji mirovan re hêsanîyê ji xwe re tîne. Lê tu tişt tenê xwedî nîmet nîne, xwedî kulfet e jî. Bi civakê re jîyan jî wusa ye. Mirov jîyana bi civak re zêdetir dikare îstifade bike, lê alîyê din de jî zêdetir dibe xwedî berpirsyar.
Hêz bi xwe tiştekî dînamîk e, xwedî bandor e. Dema mirov hêz di cîh de karanî, ji mirov re dibe çêyî. Lê dema hêz ne di cîh de hat karanîn zerarê derdixe holê. Di van rojên nûjen de hêz zêdetir ji bona menfaetên şexsî tên karanîn. Ne şiklê karanîna hêzê, hêz bi xwe bûye mînak. Ango zordestî û kedxarî mîna hêzê tê dîtin. Wê çaxê jî pirahîya hêzdaran hêza xwe mîna çoyê zordarîyê di destê xwe de li ba dixin. Dema hêz bi mînakan nehat dorpeçkirin û bi xwe bû mînak edî dibe bela serê mirovatîyê ye.
Hêz mîna alkolê ye. Heyan alkol di şîşê da ye di bin kontrola mirov da ye. Kengê zêde hat vexwarin mirov dikeve bin kontrola wê. Hêz bi xwe bû pîvan, mantiqa wê jî dibe rêber. Êdî hêz mirovan digre bin mayeta xwe û îdare dike. Êdî hêz vediguhere zordarî ye. Wê demê kesên bi xwedî hêz êdî gor mantiqa zordarîyê hesabên xwe dikin.
Di navbera însanan de her dem tekoşîna baş û nebaşî yê berdewam e. Dema hêzdarî veguherî zordarî mirovên li hember derbikevin jî bibin. Kesên hember zordarîyê derdikevin ger ne gor mantiqa wan dest pê bikin, bilakîs mentiqek din bihewînin. Dema ew gor mantiqa hêzê rê bikevin ewê bi șiklekî alîyên zordaran ve werin qelskirin. Ewê her demê hemû hewldanên hember xwe ji gor menfaetên xwe manupûle bikin, xwe serkeftin derbixin. Șaîrê navdar dibêje ku hêza wan “guherandin e.”[i] Em dikarin ji vanî re daf û dek jî bibêjin. Qêrîna li hember daf û dekan çare nîne. Zordaran hesabên qêrîn û gazîyên neçaran kirine û gor wan tedbîrên xwe girtine. Yên hember wan derdikevin ger ne mîna wan bikin. Kesên ku bi mantiqa wan li hember kirinên wan derbikevin dişipin wan û dibin mîna wan. Kesên ku mîna zordaran hereket bikin, êdî ji wan in.
Her kes di serî de bi xwe re pirsyar e. Dikare qerera xwe an li alîyê zordaran an jî li hember wan bide. Dû qerardayînê cîhê xwe belû dike. Dema gor qerera xwe hereket bike di cîhê xwe yê dîyarkirî de ye. Lê dema gor qerera xwe hereket neke wê çaxê li hember cîhê xwe yê dîyarkirî ye. Mirov bi kirinên xwe nîșan dide ku an li dû gotinên xwe ye an jî hember wan e. Wexta cîh girtin zelal nebe xapandin asantir e.
Mirov xwe hember sîstema zordar bibîne jî dibe ku bi kirinên xwe li jê re alîkar be. Zordaran dezgeha xwe ava kirine û jê îstîfade dikin. Dibe ku mirov bibêje ku, ma bi tenê bi min sîstem bê guhertin? Lê mijar guhertin û neguhertina sîstemê nîne, mijar bi hajîbûn an jî nehajîbûna kirin û gotinên xwe ne. Ango li ser soza xwe mayîn û nemayîn e.
Dema îstîqamet hat dayîn û hat mucadele kirin destpêk hatîye dayîn. Bi peyîva mucadele dayînê tu car nîyet li vir pevçûn û șer nîne. Bilakîs bi pevçûn û bi șer tu kes nikare hember hêzdarên kedxar derbikeve. Bi xwe șer firsenda herî yekemîna di bin destên hêzdarên kedxar e. Ew tu carê șer natirsin û dixwezin neçar șer darbixin ku ew zêdetir serbikevin.


Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

[i] Sezai Karakoç helbesta xwe ya bi navê Masal (çîrok) de dibêje: „Hûn xwedî hêzekê ne, lê mezin e: Guherandina kesên hember xwe”.

Sonntag, 29. Mai 2016

Rojên Nûjen-I

Em demek dirêj e ku di warê civakî de tiștên ecêb dibînin. Di alîyekî de warên bav û kalên xwe terk dikin, dibin koçber; di alîyên din de êdî nikarin zav û zêçên xwe jî xwedî derbikevin. Ên ku di cîhên xwe de diminîn jî nikarin xwe biparêzin. Di demên berê de mirov di nava malê de xwedî gotin bû. Niha îmkanek wusa jî nema ye. Di her warî de guhertinên mezin peyda dibin. Hemû guhertin ên mezin di civakê de dibin sedemên pir tiștên nû û ba mirovan xof û tirsan peyda dikin. Pir kes xwe li hember va guhertinan zêdetir dest û ling lê girêdayî dihesibînin. Her roj zêdetir îmkanên madî bikevin dest mirov jî di alîyê derûnî de xof û tirs perîșantîyê ji xwe re tînin. Kesên xwedî xof û tirs nikarin pêșîya xwe bibînin û bi xwe bawer nînin. Mirovên xwe ne bawer zêdetir guhertinan ditirsin.
Dema guhertin ji alîyê mirov ve bên xwestin gor wê tedbir tên girtin, tedarîk tên kirin. Di va rojên nûjen de guhertin zêdetir derî hemla mirovan, ji alîyên hêzdaran ve tên amadekirin û pêșkeșkirin. Hêzdar bi karanîna teknîkî zêdetir li serê erdê xwe hêzdar dibînin û gor wî hereket dikin. Li ber têkilîyên gilobal tesîra guhertinan carna bê serî û bê binî ne. Loma bandora wan zêdetir li ser mirovan dibe. Carna kesên ku bûne sedema guhertinan ji kirinên xwe hajîdar nînin. Kesên ku ew guhertin hatine serên wan jî nizanin ku bi rastî sedemên wan kîne û çine? Mirovên ku ji hinek guhertin û bûyeran berpirsîyar tên dîtin jî dibe ku ne ew bi xwe ne. Loma li her alî mîna ku di nav mij û duxanê de ye tê dîtin. Tekilîyên di navbera mirovan de jî ji guhertinan para xwe digirin. Mirov ji hev dûr dikevin. Piștdayîna nas û dostan, heval û ogiran namîne. Her kes dimêze kara xwe û firsendan dipê. Ên ku dewlemend zêdetir dibin çavbirçî, têrbûnê bîra xwe dikin. Ên neçar jî êdî nikarin belangazîya xwe bînin ziman. Mesefa û dîwarên mezin û nedîtî di navbera kesên bi hêz û neçar de peyda dibin.
Neslên ciwan çavên xwe li derin û naxwezin șîretên mezinên xwe bibihîsin. Mezinên malbatan di bêçaretî û bêbawertîyê de difetisin. Ên ku firsend di dest xwe xistine bêçaretîya mirovan ji bo menfaeta xwe firsend dibînin û her carê di dayîna lêdanek din de șuve namînin. Ji wan re edî mirina însanan jî xem nine. Bi îmkanên teknîkî gemarîyên xwe por dikin û însanan dixapînin. Hinek kesên bêçare êdî nizanin ku çi bikin, bi qahr û hêrsan dikin ku bi tehrîbkirina der û dora xwe dengê xwe bidin bihîstin. Hemû va tiștên nebaș zêdetir xof û tirsê dike dilê bav û dayîkan. Ew ji bona perwerdebûn û pêșeroja zarokên xwe zêdetir tedirgîn in. Dema mirov bixweze dikare roja îroj hîn pir tiștên nebaș rêz bike. Ji xwe hinek kesan va ji xwe re kirîne meșkûlîyet. Tenê li ser nebașîyan axaftin bi xwe çare nîne. Ger mirov gor îmkanên xwe berpirsarîyên xwe xwedî derbikeve û çareserîyan binêre.


Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015